Deze blog gaat over een wat minder bekend boek van Charles Darwin. Darwin is vooral bekend vanwege zijn beroemde boek Over het ontstaan van soorten (On the Origin of Species). Daarin zet hij zijn theorie over de evolutie van het leven uiteen. Hij zag nogal op tegen de publicatie ervan vanwege een onvermijdelijk gevolg van die theorie, namelijk dat ook de mens geëvolueerd moet zijn. Ook nu nog is dit inzicht voor veel mensen een gruwel. Zo veel zijn we nu ook weer niet opgeschoten sinds 1959, het jaar waarin het boek werd gepubliceerd. In Darwins tijd was dat natuurlijk nog veel meer het geval. Op een van de laatste bladzijden koos hij vermoedelijk daarom de vlucht naar voren door op te merken dat met behulp van zijn theorie “…licht zal worden geworpen op het ontstaan van de mens en zijn geschiedenis.” Het kan maar gezegd zijn.

Licht op de evolutie van de mens

Enkele jaren later, in het jaar 1871 om precies te zijn, laat Darwin zijn eigen licht daarop schijnen. Dat doet hij in het boek De afstamming van de mens (The Descent of Man). Dit boek is bij een breed publiek niet zo heel bekend en daarom schenk ik er in deze blog aandacht aan. Het boek is namelijk om meerdere redenen heel bijzonder.

Allereerst is het een moedig boek, want zoals gezegd was het in die tijd nogal wat om te stellen dat de mens niet door god geschapen was maar net als al het andere leven uit heel eenvoudige vormen moet zijn geëvolueerd. Daar komt nog bij dat Darwin getrouwd was met de zeer gelovige Emma Wedgwood. Schrijven over de biologische evolutie van de mens lag dus niet alleen maatschappelijk maar ook binnen zijn gezin erg gevoelig. Van Darwin wordt nog wel eens gezegd dat hij geen held was. Hier laat hij naar mijn idee toch zien dat hij wel degelijk moed had.

In de tweede plaats moest Darwin het doen met bitter weinig aanwijzingen. In 1871 waren er al wel resten van neanderthalers gevonden in Europa, maar de wetenschap was nogal verdeeld over de interpretatie ervan. Darwin vond Europa echter geen logisch continent voor ons ontstaan, omdat hij wist dat in Afrika mensapen rondliepen waarvan was aangetoond dat die anatomisch erg aan ons verwant waren. Hij vond het daarom logisch dat onze wortels in Afrika gezocht moesten worden. Jammer was alleen wel dat hij nog nooit een Afrikaanse mensaap in levenden lijve had gezien. In de Londense dierentuin had Darwin alleen een Aziatische orang-oetan van dichtbij gezien. Bovendien had in zijn tijd nog niemand enige interesse getoond in het gedrag van de Afrikaanse mensapen in het wild. Dat gebeurde pas in 1960, bijna een eeuw na De afstamming van de mens (!!). In dat jaar ging Jane Goodall naar Afrika om de chimpansee voor het eerst in het wild te bestuderen.

Darwin trok gedurfde conclusies

Darwin moest dus werken met bijna niets. Dit dwong hem ertoe vooral logisch te redeneren en dat kon hij als geen ander. Iedere aanwijzing, hoe schamel ook, werd op zijn kenmerkende wijze tot in de kleinste details doordacht en uiterst voorzichtig verkend. Zijn voorzichtigheid verhinderde hem echter niet voor zijn tijd vergaande conclusies te trekken. Niet vanwege de overtuigende bewijzen, maar vanwege de dwingende logica. De meeste wetenschappers van nu zouden dat niet meer durven. Te weinig data en daarom bang om te speculeren. De wetenschappelijke cultuur van nu is echt totaal anders dan 150 jaar geleden. Maar zo was Darwin wel in staat de allereerste serieuze poging tot reconstructie van de evolutionaire geschiedenis van de mens op te stellen. Met de kennis van nu is die ook nog eens verbluffend accuraat.

Darwin was zijn tijd ver vooruit

Zo was hem het verschijnsel lanugo bekend, het fijne wolachtige haar over het gehele lichaam dat in de zesde maand van de zwangerschap de menselijke foetus bedekt. Hij concludeerde dat de mens daarom vroeger op het gehele lichaam behaard moet zijn geweest en dat dit haar in de loop van de evolutie in een warme streek moet zijn verdwenen. Verder beredeneerde hij dat seksuele selectie, een term die hij hier buitengewoon scherp nader uitwerkt, daarvoor als oorzaak moet worden aangewezen. Zo keek hij ook naar onze bovenhoektanden. Die zijn erg klein en Darwin vermoedde dat die bij onze voorouders veel groter waren door minder strijd binnen onze soort. Heel bijzonder is ook dat hij het levenslange huwelijk niet vanzelfsprekend vond. Darwin ging ervan uit dat meerdere seriële verbintenissen tijdens het leven ook mogelijk kunnen zijn geweest zolang die maar voldoende nageslacht tot volwassenheid lieten komen. Nogal een stelling in zijn tijd. Ook beredeneerde hij dat taal zijn oorsprong kan hebben gevonden in de hofmakerij tussen de seksen en dat taal een drijvende kracht geweest moet zijn in de evolutie van onze grote hersenen. Nogmaals, Darwin had geen hard bewijs en baseerde zijn uitspraken vooral op logisch redeneren. Maar de conclusies waren wel raak. In 400.000 GENERATIES krijgt Darwin op al deze punten hoogstwaarschijnlijk gelijk.

Goede zoekrichting, verkeerde conclusie

Darwin zat er natuurlijk ook wel eens naast. Zo beredeneerde hij dat het rechtop lopen van de mens zijn oorzaak gevonden zou kunnen hebben in het feit dat rechtop lopen de handen vrij maakte om dingen te dragen en werktuigen te maken. Dit is tot op de dag van vandaag een nog veel gehoorde verklaring, maar waarschijnlijk is die onjuist. In 400.000 GENERATIES wordt namelijk aannemelijk gemaakt dat de mens op twee benen is gaan lopen doordat de handen en armen moesten worden gebruikt om kleine kinderen te vervoeren. Zodoende konden de handen en armen niet langer worden gebruikt om te klimmen. Precies andersom dus.

Wetenschappelijke vooruitgang

In de ongeveer 150 jaar die volgden na de publicatie van De afstamming van de mens heeft de wetenschap talloze aanwijzingen verzameld op basis waarvan de evolutie van de mens met een veel grotere zekerheid dan in Darwins tijd kan worden gereconstrueerd. Dankzei vele fossielen en artefacten uit alle delen van de wereld, reconstructies van klimaat, geologie en ecologie en natuurlijk de rijke informatie over het gedrag van mensapen in het wild is dit in onze tijd mogelijk geworden. Maar al die data zuiver op zichzelf zeggen niets. Zonder interpretatie en logisch redeneren blijven data namelijk wat ze zijn, losse gegevens zonder betekenis. In 400.000 GENERATIES worden al die aanwijzingen betekenisvol door strikt logisch redeneren met elkaar verbonden. Dat is wel een beetje tegen de huidige trend in de wetenschap in en dat alleen al maakt 400.000 GENERATIES tot een bijzonder boek. Daar komt nog bij dat de getrokken conclusies worden getoetst aan harde wetenschappelijke criteria die zijn afgeleid uit Darwins evolutietheorie. Ook dat is bijzonder, want in de literatuur over dit onderwerp wordt dat nooit gedaan. Dat zou wel moeten, een exacte wetenschap als de biologie vraagt daar nu eenmaal heel nadrukkelijk om. En omdat de conclusies dan keihard overeind blijven staan mag je zeggen dat onze evolutie voor het eerst sinds Darwin wetenschappelijk verantwoord is verklaard. Ik zou zo graag willen weten wat de grote meester ervan zou vinden. We zullen het nooit weten.

Reageren

Heb je vragen of opmerkingen? Stel ze via het contactformulier op de website. Elke vraag of opmerking is welkom en je krijgt altijd antwoord. Benieuwd naar andere blogs? Bekijk de blogpagina en lees ze allemaal. 

Bestel 400.000 GENERATIES eenvoudig via de knop hieronder. Voor slechts €19,50.

400.000 GENERATIES. Het verhaal van ons allemaal.